Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri Nelerdir?
Psikoloji

Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri Nelerdir?

1617 Görüntülenme 18/08/2023

Kişilik bozukluğu her ne kadar sinir hastalığı olarak görülmese de kişinin karakterine ve davranışlarına yansımaları kalıcıdır ve tehdit oluşturabilir. Birey bu problemini hayatı boyunca normalleştirir ve kendi ile eşdeğer kabul eder. Bu nedenle, tedavi süreci multidisipliner yaklaşımlarla değerlendirilir ve kombine tedaviler uygulanır.

Kişilik Bozukluğu tanısı 18 yaşından önce konulamaz.

Kişilik Bozukluğu Nedir?

Kişilik bozukluğu, biyolojik yaklaşımlarla iki merkezde değerlendirilir. Bu kapsamda yakın ve uzak etkiler olmak üzere iki durumdan bahsedilir. Uzak durumlar genetik yatkınlığı birey için ifade ederken, yakın etkiler kişinin mizacı ve karakterini şekillendirir. Kişilik bozukluğunun davranış ve dış görünüme yansıyan hali mizaç ve karakterdir. Mizaç, bireyin doğuştan getirdiği bazı davranışlara yatkınlığı anlatır. Karakter ise, kişinin dünyayı ve çevreyi algılama biçimine göre dinamik olarak gelişime açıktır. Kişilik bozukluk problemini yaşayan bireyler, sosyal ilişkilerinde yaygın bir anormallik sergilerler. Çoğunlukla geçmişten gelen bir travmaya beyninde sınır koyabilmek için stresle mücadelede yenik düşer ve kendisi için bazı savunma mekanizmaları geliştirir. Ergen dönemde ve erken yetişkinlik döneminde ortaya çıkan bu bozukluk süreçle beraber sabit bir duruma, sıkıntıya ve kalıcı davranış örüntüsüne yerini bırakır.

Kişilik Bozukluğu Neden Olur?

Tam olarak nedeni bilinemeyen durum, çocukluk travmalarına bağlı olduğu yüksek ihtimaller arasındadır. Çocukken, aşağılanma, yalnız kalma, cinsel istismar, ebeveynlerin yanlış tutumları, ilgisizlik gibi tetikleyici unsurlar bunların bazılarıdır.

Diğer bir taraftan, çocukluk ve ergenlik dönemde yaşanılan büyük bir üzüntü duygusal travmanın kişide iz bırakmasına neden olabilir. Bu uyarıcılar arasında anne-baba vefatı, kendisinin ciddi bir kaza geçirmesi, doğal afetlerde kayıplar bulunabilir.

Kişilik Bozukluğu Türleri Nelerdir?

Birbirini yansıtan özellikler ve semptomlara göre kişilik bozukluğu 3 gruba ayrılır. Bu durum paralelinde, A kümesine dahil olan kişilik bozukluğu tuhaf ve başka birine benzemeyen, B kümesi içinde olan kişilik bozukluğu duygusal ve dramatik özellikler ve C kümesinde bulunan kişilik bozukluğu ise kaygı dolu ve korkan bir özellik gösterir. Tüm bu kümesel ayrımlar aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

A Kümesi Kişilik Bozuklukları

Şizoid Kişilik Bozukluğu

Çoğunlukla erişkinliğin erken dönemlerinde ve çocukluk dönemde ortaya çıkan şizoid kişilik bozukluğu problemi, çevresine karşı duygusal bir soğukluk yaşar, kısıtlı duygulanımı vardır. Sosyal ilişkilerden memnun olamama, duygusal sınırlar koyma ve en son sosyal izolasyon içine girme ile sonuçlanır. Tek başına hayat sürmeyi hedefleyen kişi, iş hayatı, okul yaşamı ve sosyal ilişkileri darbe alır. Hayatındaki belirli alanlarda, kısıtlı da olsa başarı sağlayabilmekte, uzmanlaşabilmektedir.

Paranoid Kişilik Bozukluğu

Paranoid kişilik bozukluğu rahatsızlığı olan kişiler şiddetli bir paranoya duygusu yaşarlar. Paranoya fikri tahmin edilemeyen bir güvensizlik ve şüphe duyma duygusunu geliştirir. Böylece kişi yakın çevresine karşı sürekli tetiktedir. Devamlı kafasında dönen düşünceler arasında kandırıldığı, sadakatsizliğe uğradığı, kendisine yalan söylendiği vardır.

Şizotipal Kişilik Bozukluğu

Yetişkin dönemde çıkan şizotipal kişilik bozukluğu; kişinin yakın gördüğü ilişkilerde birden rahatsızlık hissetme, yeni sosyal ilişkiler kurmaya karşı soğukluk ve karşı taraftaki insan için kuşku duyma gibi durumlara karşılık gelir. Bu ruh halindeki kişi kendini sürekli olağandışı algısal yaşantılar yaşatır. Batıl inançları, referans düşünceleri, bedensel illüzyonları vardır.

B Kümesi Kişilik Bozuklukları

Antisosyal Kişilik Bozukluğu

Antisosyal kişilik bozukluğu rahatsızlığına sahip kişiler farklı olarak teşhisi gecikmeli olarak 18 yaşından sonra konulabilir. Erkeklerde kadınlara göre yaklaşık 3 kat daha fazla görüldüğü bilimsel verilerde mevcuttur. Bu kişiler riskli davranışlar sergileyerek kendisini yasalara ve kurallara aykırı bir pozisyona düşürür.

Histriyonik Kişilik Bozukluğu

Ülkemizde 2014 verilerine göre histrionik kişilik bozukluğu durumunun görülme sıklığı %6 civarındadır. Kadınlarda erkeklere göre daha çok görüldüğü tespit edilmiştir. Erken ergenlik dönemde başlayan problemler, aşırı dikkat çekme isteği ile başlar. İlgi çekme ve aşırı duygusallık haliyle çevreyi kendine çekmek adına, baştan çıkarıcı ya da çocuksu davranışlar içine girebilir.

Narsistik Kişilik Bozukluğu

Narsistik kişilik bozukluğu, kişinin gereğinden fazla kendisini beğenmesi, buna karşın diğer kişileri çok aşağıda görerek küçümsemesi problemini belirtir. Narsisizim özellikleri her insanın belli dönemlerinde ortaya çıkan iç ego ile ilişkilidir. Ancak, bu durum geçici değil, kişinin hayatının her alanında yer alıyorsa rahatsızlık halini alır. Partnerleri için oldukça yıpratıcı olan bu kişilik, Narsistik kişilik bozukluğu ve evlilik kavramlarının çoğu zaman bilinmez bir denklem oluşturmasına sebep olur.  Eşine karşı katı, eleştirel, beğenmez ve kendinin övülmesini isteyen narsist kişi bir ömür boyu bu davranışları sergileyebilir.

Borderline Kişilik Bozukluğu

Bu rahatsızlığı olan kişi ilişkilerde ciddi tutarsızlıklar yaşar, duygularındaki çelişkiler ilişkilerde sınır koyamamasına neden olur. Kendilerini genelde kim oldukları, hayat amaçlarını sık sık sorgularken, bir duygusal boşluk yaşarken bulurlar.

Olay ve kişilere siyah- beyaz şeklinde uçlarda bakarak, onlar için ya çok iyi ya da çok kötü şeklinde değerlendirirler.  Kendine zarar verme, intihar düşünceleri, öfke kontrolünde zorlanma, para harcama, hızlı araba kullanma,   cinsellik, ya da diet gibi hayatlarını zora sokacak 3 konuda aşırıya kaçma eğilimleri bulunur.

Sevinç-üzüntü, mutluluk-mutsuzluk gibi duygu geçişlerinin üstesinden gelemeyen kişi yalnız kalabilir, dışlanabilir.

Borderline kişilik bozukluğu genel nüfusta %2, acil servislerde %10 ve yatan hastalarda %20 oranında görülmektedir.

C Kümesi Kişilik bozuklukları

Bağımlı Kişilik Bozukluğu

Kişiler bağımlı kişilik bozukluğu durumu altında kalırsa kendi başlarına karar verme mekanizması ortadan kalkar. Sürekli olarak diğer kişilerden onay alma, bağımlı olma ve pasif duruma geçme eğilimleri gösterirler. Kendini karşı tarafa sevdirmeye çalışarak kabul ve güvence ararlar. Uzun süre yalnızlığa katlanamayan bu kişilerin toplumdaki popülasyonda ağırlıkla kadınlarda daha çok görüldüğü gözlenmektedir.

Olumlu özeleştiri yapabilme, sosyal yeterlilik, düzeyli aile ilişkileri, benlik algısı konularında çalışılması fayda sağlamaktadır.

Çekingen Kişilik Bozukluğu

Bu kişiler kendini aşırı yetersiz hissettiği için eleştiri ve dışlanma korkuları ile karşılaşmamak için ilişki kurmaktan uzak dururlar. Utanma ve güven sorunları nedeniyle yeni insanlarla tanışmak istemezler, toplumda sosyal ortamlara girmemeyi tercih ederler.

Alay edilme, reddedilme, sosyal yönden beceriksiz hissetme belirtileri olan bu rahatsızlık, yanına eş tanılı olarak depresyon ve sosyal fobi de görülebilir.

Çekingen kişilik bozukluğunun toplumda görülme sıklığı %0.5-1 civarındadır.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu

Erkeklerde görülme sıklığı kadınlara göre daha fazla olan obsesif kompulsif kişilik bozukluğu rahatsızlığında en temel bulgu takıntı durumudur. Kişi, kuralcı, düzenli ve mükemmeliyetçi olmaya o kadar özen gösterir ki, yapması gereken asıl konuyu unutur. En sonunda beyin aktivitesi bozulan kişi, kontrol edemediği düşünceleri, korkuları ve imgeleri saplantılı bir şekilde yaşar ve yakın çevresi bu durumdan ciddi bir rahatsızlık duyabilir.

Kişilik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Diğer nöropsikolojik hastalıkların aksine kişilik bozukluğu olan kişiler kendilerinde bir problem olduğunu düşünmezler. Şiddetli zihinsel bozuklukları içeren süreç, kişiyi duygu durum bozukluklarına, madde bağımlılığına, anksiyete, panik atak ve sosyal fobi gibi diğer ek sıkıntılara da yönlendirebilir.

A Kümesi Kişilik Bozuklukları Belirtileri

Şizoid Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Dış dünyaya karşı kendini kapatmış kişilerin, yalnız kalma isteği, yakın ilişki kurmama, cinsellik konusunda isteğinin olmaması, duygularını anlatamama, motivasyonunun düşük olması, eleştiri/övgülere tepkisizlik, duygusuz görünüm çizme, yoğun hayal kurma ve olağandışı düşünceler kurma gibi belirtileri üzerinde taşır. Bu kişiler evlilik kurumuna girmek istemez ve ebeveynleriyle yaşlanmayı tercih ederler.

Paranoid Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Paranoyak düşüncelerle beynini meşgul eden kişi; eşine, arkadaşına ve çevresine karşı acımasız, inatçı, kıskanç, şüpheci, kindar, affetmeyen, tartışmacı ve yargılayıcı tutum ve davranışlar sergilerler.

Şizotipal Kişilik Bozukluğu Belirtileri

En yüksek seviyede alınganlık ve olağanüstü düşüncelere kendini inandırma (geleceği görebilme gücü, olağanüstü varlıklarla konuşabilme, vücudunda böceklerin dolaştığı hissi vb.) kişinin en büyük belirtilerindendir.

B Kümesi Kişilik Bozuklukları Belirtileri

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Empati kuramayan bu insanlar, başkalarına yalan söyleyen ve kandıran, hırsızlık yapan, madde kullanan ve yasal olmayan bir çok fiilde bulunabilen yapıya sahiptir. Ayrıca, vicdanı yönden rahatsızlık duymazlar ve sorumluluk almazlar. Umursamaz tavırlarıyla saldırgan tavırlarından pişmanlık yaşamayan kişilerdir.

Histriyonik Kişilik Bozukluğu Belirtileri

İnsan ilişkilerindeki dengeyi kaybeden bu kişiler, baştan çıkarıcı ve ayartıcı bir role bürünürken, birden yüzeysel ve sığ, çocuksu davranışlar gösterebilirler. Dış görünüşleri çok önemlidir, giyimine, bakımına ve fiziksel görünümüne çok özen gösterirler. Bu nedenle, abartılı bir estetik kaygısına da bu kişiler girebilirler. Tiyatral davranış ve hareketlerle yapmacık tavırları birleştiren bu kişi karşı taraftan da çabuk etkilenen bir özelliktedir. Eğer ilgi odağı değilse ortamda ağlama krizleri ve öfke patlamaları yaşayabilir.

Narsisistik Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Narsist kişilik bozukluğu toplumda hızla yayılan ciddi bir problem haline geldiği tespit edilmiştir.

Narsistik kişilik bozukluğunun temel belirtilileri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

  • Başarısızlığını saklama, başarılarını abartarak sürekli anlatma hali
  • Kendinin üstün yeteneklere sahip olduğuna inanma ve aşırı kibirli davranışlar
  • Empati yoksunu davranışlar (başkalarının acılarına üzülmeme)
  • Kendisine herkesin hayranlık duymasını bekleme
  • Başkalarını gücüyle ezme ve statüsünü kullanarak kişileri aşağılama
  • Gerçek dışı hedefleri olma ve stresle mücadele edememe hali
  • İstediği yapılmadığında agresifleşme, küfür etme ve saldırganlaşma
  • İnsanları menfaati doğrultusunda kullanma
  • Hayatta en iyi şeylerin onun olmasını isteme düşüncesi (en pahalı saat, en iyi ev, en güzel eş vb.)
  • Kendi ruh halinde ise kendinden utanma ve kendini yetersiz görme ve güvenmeme halleri

Borderline Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Özellikle aşırı para harcama, rastgele cinsel ilişki, madde kullanımı, tehlikeli araba kullanımı, aşırı yemek yeme gibi riskli alanlarda, kendini tehlikeye atma görülebilir. Ayrıca bu bireyler zaman zaman öfke kontrolü sorunu yaşayabilirler. Terk edilme veya yalnız kalma gibi olumsuz düşünceler hakimdir. Bir takım davranışları sergileme konusunda dürtüsel davranabilirler.

C Kümesi Kişilik Bozuklukları Belirtileri

Bağımlı Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Kendilerine güven sorunu yaşar, uzun süre yalnız kalamayan bu kişiler kendi ihtiyaçlarını göremeyebilir. Başka birinin kendisine nasihat etmesine, desteklemesine, fikir vermesini önceliklerine alırlar. Ayrılık ve reddedilme korkusunun çok fazla olması diğer kişilere karşı yapışkan bir tavır sergilemesine neden olur. Ayrıca, içine kapanık, boyun eğici ve uysal bir tavırları vardır.

Çekingen Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Kendilerini sürekli yetersiz hisseden bu kişiler, başkalarının düşüncelerine karşı aşırı hassasiyet taşır. Takım çalışması gerektiren mesleklerden eleştirilme ve reddedilme korkusu sebebiyle uzak kalırlar. Karşı tarafın kendisini sevdiğini tam hissetmezse ya da görmezse iletişim kurmak istemezler. Ayıplanma ve dışlanma korkusu sosyal ortamlardan kişiyi uzaklaştırır. Kendilerini aşağılık görme, beceriksiz görme ve zevksiz görme duygularının üstesinden gelemez. Tüm bu düşünceler ışığında kendisine ve çevreye karşı genel bir isteksizlikleri vardır.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu Belirtileri

Kurallara katı bir şekilde bağlı olduğundan boş zaman yaratamaz ve sosyalleşmekten uzaklaşır. Katı ve kuralcı yapıları yakın ilişkilerde soğuk olmaya zemin hazırlar. Ayrıca para harcama konusunda oldukça kısıtlı tutumları vardır ve gelecek endişesi ile parayı elden çıkarma konusunda zorlanmaktadır. İş konusunda başkalarının kendi yaptıkları gibi özenli bir biçimde işi yapamayacağını düşündükleri için görev dağılımı ve iş birliği konusunda isteksiz davranırlar. Tekrarlayıcı düşünceler ile vesvese yapmaya eğilimlidirler.

Kişilik Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Çocukluk döneminde ayırt edilemeyen kişilik tipi bozukluklar, spesifik bir davranış biçimine döndüğünde fark edilir. Kişinin kaygı, çekingenlik, duygu değişimleri, kibir gibi farklı karakterize özellikleri belirti olarak kabul edilir ve hangi bozukluk sınıfında olduğunu belirlenmesinde önemlidir. Bazen de birden fazla farklı davranışlar karmaşık halde ya da karışık durumda bulunabilir. Problemin nüksettiği zamanlar kişi kendisine ve çevresine ciddi zor durumlar yaşatmaya başlar. Bu süreci doğru değerlendirebilmek adına psikolog ve psikiyatr kontrolünde tanı ve muayene için klinik bulgular göz önünde bulundurulur. Klinik bulgularda kişinin duygu, düşünce ve davranış dünyasına göre en az 2 semptomun kişide görülmesi beklenir.

Bu semptomlar aşağıdaki gibi sıralanabilir:

  • Dürtülerin kontrol edilebilirliği
  • Çevresindeki insanlara davranış ve ilişki şekli
  • Duygusal etki-tepki mekanizması
  • Olaylara ve kişilere bakış açısı ve algılama durumu
  • Bu özelliklerin kendi ya da çevresindekilerin hayatını zora sokması

 Kişilik Bozukluğu Testi Var Mıdır?

Her kişinin çocukluk, ergenlik travmaları ve biyolojik kodları farklı olduğu için belirli bir kişilik bozukluğu testi uygulamasından bahsetmek mümkün değildir. Alanında uzman kişiler, kişiyi dinleyerek problemin kaynağını bulmaya çalışır ve kişiye özel tedavi sürecini uygularlar.

Kişilik Bozukluğu Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Kişilik bozukluğu olan insanlar hayatın normal akışında yaşamaya devam ederler. Kendileri bir problem olduğunu düşünmediği için olumsuz bir düşünce ve davranış içinde olduğunu genellikle anlayamazlar. Yakınları ve akrabalarının ısrarı üzerine doktora başvuran bir çok kişi, tanı ve teşhis süreci sonrası problemi keşfeder. Teşhis sonrasında kişinin tedaviyi kabul etmesi ve istekli olması en büyük adımdır. Kişinin çocukluğundan oluşturduğu oturmuş karakterini birden değiştirmesi mümkün olmadığı için yavaş yavaş tedavide ilerleyiş kaydedilir. Bu tedavi süreçlerinin merkezinde ise psikoterapi vardır.

Psikoterapi

Psikoterapi (danışmanlık), kişiye göre metotlarını belirler. Psikoterapi tedavisinde kişinin hafızasında yanlış kalıplaşan düşünceleri bulmak, doğru düşünce kalıpları ile yer değiştirilmesini sağlamak vardır. En sonda, düzelen düşünceler istenilen davranış şekline dönüşmesi amaçlanır. Uzman gerek duyarsa ilaç tedavisine de başlayabilir. Tercihen kullanılan ilaçlar arasında anksiyolitikler, psikotikler, duygu durumu dengeleyiciler, antidepresanlar ve atak önleyiciler yer alır. Tüm bunlar doğrultusunda, psikoterapi süreci devamlılık gerektiren ve uzun vadede olan bir tedaviyi kapsar.

Kişilik Bozukluğu ile Başa Çıkma Yöntemleri Nelerdir?

Öncelikle kişinin probleminin bilinmesi, bir uzmana başvurması, problemiyle başa çıkmak için yeni yöntemleri öğrenmesi ve uygulaması gereklidir. Psikolog ile ailesinin kendisine destek olması problemle başa çıkmasında aracıdır.

Kişilik Bozukluğu Olan Kişiler Hangi Alanlarda Zorluk Yaşarlar?

Sosyal ilişkiler, eş ve ikili ilişkiler, mesleki durumlar, toplulukla çalışma, kurallara riayet, eğitim ve okul hayatı en çok zorlandıkları alanlardır.

Kişilik Bozukluğu Nasıl Yenilir?

Yanlış kodlanan bilginin hafızadan değişmesi ve davranışlarına yansıması ile yenilebilir. Bu süreç kişinin doğru ve yanlışı deneyerek düzelteceği bir dönemi kapsar.

Kişilik Bozukluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kaç tane kişilik bozukluğu vardır?

A, B ve C olmak üzere 3 ana küme vardır. Bu kümelere bağlı toplamda 10 tane kişilik bozukluğu mevcuttur.

Kişilik bozukluğu nasıl başlar?

Çocukluk döneminde başlasa da erken yetişkinlik dönemde sinyal vermeye başlar. Normal yaptığı davranışlarda bir süre sonra anormallikler görülür. Düşünce biçiminde bozulmalarla ve çevresine farklı şekilde söz söyleme, davranma şekliyle devam eder.

Kişilik bozukluğu nelere yol açar?

Toplumdan dışlanma, rutin hayatını devam ettireme ve sosyal izolasyona maruz kalma gibi olumsuz süreçler yaşatabilir.

Kişilik bozukluğu tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmediği taktirde ciddi problemlere neden olabilir. Kişinin kendine zarar verme, intihar, başkasına zarar verme, şiddete eğilim, toplumun onu dışlaması ve yalnızlaşma süreçlerini yaşayabilir.

Kişilik bozukluğu ne kadar sürer?

Tedavi edilmezse bir ömür boyu sürebilir.

Kişilik bozukluğu tedavisi ne kadar sürer?

Uzun süreli bir süreçtir, kişiden kişiye göre değişkenlik gösterir.

Kişilik bozuklukları kronik midir?

Nedeni akut başlayabilir, ancak kişinin karakteriyle bütünleştiği için kronik bir durumu ifade eder.

Yazan: Klinik Psikolog Fulya Arzu Beyribey

Paylaş
Görüşmeyi Başlat
Canlı Destek - İyi ki Sen
Merhaba,

Alanında uzman psikolog ve diyetisyenler ile online görüşme planlamak için danışman profil sayfalarındaki "Randevu Al" butonunu kullanabilirsiniz.

Whatsapp üzerinden İyi ki Sen canlı destek ekibimize ulaşarak sorularınızı sorabilirsiniz.