İşlenmiş Gıdalar Nelerdir? İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri
Beslenme ve Diyet

İşlenmiş Gıdalar Nelerdir? İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri

309 Görüntülenme 25/03/2024

İşlenmiş gıdalar, modern dünyanın getirdiği gıda gruplarından biri olarak market raflarında yerini alır ve çoğu kişi tarafından sıkça kullanılır. Bu gıdalar adından da belli olduğu gibi gıdanın doğal halinden çıkarak herhangi bir işlem gördüğü gıdalardır. Bu işlemler yıkama, temizleme, kesme, doğrama, haşlama, pişirme, kızartma, dondurma, kurutma, marine etme, mikrodalgada pişirme tarzında ‘işlenme’ durumlarının hepsini kapsar. Yoğun bir şekilde çalışan günümüz modern insanı pratikliği, çaba gerektirmeyen durumu ve hazırlanma hızının sağladığı avantajı ile bu gıda grubunu cazip görmektedir. Fakat böylesi cazip görünen bu ürünler bir o kadar da masum mudur?

İşlenmiş Gıdaların Çeşitleri

İşlenmiş gıdaların tanımına bakıldığında marketlerde satılan paketli bütün gıdalar işlenmiş gıda olarak sayılabilir. Fakat konuyla ilgili yapılan araştırmalar bazılarını ‘çok işlenmiş gıdalar’ olarak tanımlar ve bu ürünler sağlığı ciddi oranda etkiler. Bu gıdalar şunlardır:

  • Toplu üretilen ve poşetlenmiş ekmekler
  • Cipsler
  • Çikolata ve Şekerler
  • Şekerli ve Asitli İçecekler
  • Kızartılmış, pişirilmiş et, tavuk ve balıklar
  • Hazır noodle ve çorbalar
  • Dondurulmuş ürünler
  • Doymuş yağlar
  • Sosis, salam gibi ürünler

Bunların yanında minimal işlenmiş gıdalar denen grup da vardır. Bunlar meyve ve sebzelerin gereksiz yerlerinin çıkarılarak soyulması, doğranması ve paketlenmesi işlemidir. Bu işlem sağlıklı olan bu gıdaların değerlerinde bir eksilme yapmadığından zararlı olduklarını düşünmemek gerekir.

İşlenmiş Gıdalar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri

İşlenmiş gıdalar kesin olmamakla birlikte birçok sağlık sorununa sebep olduğu ve onlara zemin hazırladığı ile bilinir. Araştırmalar, fazla işlenmiş olanların kansere yol açabileceğini gösterir. İşlemden geçirme esnasında uygulanan yöntemler ve eklemeler ile şeker ve yağ oranının artmasına neden olarak obezite, kanser, iç organlara zarar gibi birçok soruna sebep olabileceği bilinir. Ayrıca, raf ömrünü uzatmak adına kullanılan koruyucular gıdaya kimyasal girmesine sebep olarak başta kanser olmak üzere birçok hastalığa davetiye çıkarır hale getirir.

Katkı Maddeleri ve Koruyucuların Rolü

İşlenmiş gıdaların tüketiminin hız kazanmasıyla beraber katkı maddelerinin kullanımı da artmıştır. Gıdaların daha uzun süre dayanması, raf ömrünün uzaması, renk ve kokunun kaybolmaması için kullanılan koruyucu maddelerin fazla kullanılması durumunda farklı bünyeler üzerinde birçok farklı alerjik etkiye sebep olabileceği bilinir.

Doğru oranda kullanıldığında ise amacını karşılayarak ürünlerin uzun süre dayanmasını sağlar ve bu bir avantajdır.

İşlenmiş Gıdaların Zararları

İşlem gıdalardan işlenmiş et Dünya Sağlık Örgütü tarafından kansere neden olan besinler sınıflandırmasına ekledi. En yüksek etki ise bağırsak üzerinde olduğu söyleniyor. Bu ürünlerin devamlı kullanılması aynı zamanda lif, çinko, potasyum, fosfor, magnezyum, kalsiyum ve A, C, D ve E vitaminlerinin alımını azaltarak; doymuş yağ ve ilave şeker gibi vücuda zararlı besin değerleri olan ürün alımını arttırmış olduğu görülüyor. Bu da en çok bağırsak olmak üzere bütün organlarda zarara, kansere ve obeziteye sebep olabilir.

İşlenmiş Gıdalar ve Obezite İlişkisi

İşlenmiş gıdalar bolca doymuş yağ, şeker ve karbonhidrat içeriği ile bilinir. Böyle olunca da sağlıksız beslenme kaynaklı kilo artışı kaçınılmaz bir hale gelir. Bu gıdaların fazlaca tüketildiği Amerika’da bununla bağlantılı olarak obezitenin arttığı araştırmalarla görülmüştür. Bunun yanında, işlenmemiş gıdalar ile yapılan beslenme düzeni ile bu durum ortadan kalkar.

Sağlıksız Beslenme ve Kronik Hastalıklar

İşlenmiş gıdaları fazlaca tüketmenin de sebep olabileceği sağlıksız beslenme kaynaklı hastalıklar önemsenmesi gereken bir durum olur. Fazlaca tüketilen yağ, organların yağlanması ve işlevlerini yavaşlaması, kolesterol ve damarların giderek tıkanması ile kalp ve diğer organların zarar görmesine sebep olacaktır. Ayrıca, sağlıksız gıdalarda fazlaca bulunan tuz ve şeker aynı etkiye sebep olabilecek ve organların tahribatına ihtimal verecektir. Bunun yanında tansiyon ve şeker oranını dengesiz hale getirerek vücudun düzenini bozar.

Katkı Maddelerinin Sağlık Üzerindeki Etkileri

İşlenmiş gıdalar bilindiği gibi katkı maddeleri içermesi ile bilinir ki bu da insan vücudu için pek de iyi değildir. Katkı maddelerinin içinde bulunan kimyasallar insan vücudunda olumsuz etki yaratır. Bu etkinin en endişe veren yanı ise şüphesiz kanserdir. Kimyasalların kansere sebep olabileceği yapılan araştırmalar ile desteklenir. Bu durumda, normal şartlarda kısa süre içerisinde bozulacak olan ürünlerin ömrünü günlerce, haftalarca hatta aylarca uzatan bu koruyucu maddeler insan sağlığı üzerinde olumsuz bir etki yaratacağının düşünülmesi doğaldır.

İşlenmiş Gıdalardan Kaçınmanın Yolları

İşlenmiş gıdalardan kaçınmak oldukça kolaydır. Kendinize yeni beslenme düzeni oluşturmanız ve bu düzende devam etmeniz kaçınmanızı sağlayacaktır. Taze meyve ve sebze almak, bu ürünlerden yemeklerinizi ve tatlılarınızı yapmak ilk aşamanız olabilir. Paketlenmiş donmuş ürünler yerine mevsiminde aldığınız taze ürünleri evinizde dondurarak buzluğunuzda saklamak, istediğiniz herhangi bir zamanda çıkarıp kullanmak bu ürün grubunu almanızı da engelleyecektir. Önceden pişirilmiş ve paketlenmiş fırın ürünleri yerine kendi evinizde yaptığınız ürünleri tüketmek ve fazlasını dondurucuda saklayarak pratikliği, hazır gıdalardan değil de kendi ürünlerinizden sağlayabilirsiniz. İşlem görmüş et ürünlerini tamamen düzenden çıkarmak çok daha iyi olacaktır. Azaltarak en sonunda hiç almaz hale gelmek en iyisi olabilir.

Sağlıklı Beslenme İpuçları

İşlenmiş gıdaları azaltıp ya da tamamen çıkarıp yukarıdaki başlıkta da belirtildiği gibi sağlıklı ürünleri beslenmenize yerleştirerek sağlıklı bir beslenme düzeni oluşturabilirsiniz. Bunlar, taze ürünleri hayatınıza sokmakla, yemeklerinizi evde kendinizin taze ve günlük bir şekilde yapılmasıyla ve şekerli, yağlı gıdalardan uzak durulması ile sağlanabilir. Yemeklerinizi taze ve sağlıklı ürünlerle kendinizin yapması büyük bir avantaj olacaktır. Yoğunluğunuz her gün yemek yapmanıza engel ise haftanın başında yemeklerinizi yapıp o hafta yemek üzere vakumlama yöntemi veya saklama kaplarıyla kısa sürede tüketmek üzere hazırlanıp saklanabilir.

Doğal ve İşlenmemiş Gıda Seçimleri

İşlenmiş gıdaları hayatınızdan çıkardığınızda elinizde kalan ürünleri kullanmaya başlayabilirsiniz. Bunlardan en iyileri meyve ve sebzelerdir. Yulaf, kinoa, chia tohumu, keten tohumu, bulgur, pirinç, mercimek ve bakliyat gibi ürünler işlem görmediğinden bunların kullanımı uygun olabilir. Et ve ürünlerinin taze hali de aynı şekilde görülebilir. Diğer ürünlerin işlem görmemiş versiyonları da aynı şekilde sayılır.

İşlenmiş Gıdalara Sağlıklı Alternatifler

İşlenmiş gıdaların et bölümüne alternatif taze et; dondurulmuş ürünlerin alternatifine evde dondurulmuş ürünler verilebilir. Ürünlerin taze halini bulundurmak ve tüketmek de bir alternatiftir. Yarı pişirilmiş veya pişirilmiş ürünler yerine taze ürünlerin kullanılarak kendi yemeklerini evde kendinin yapması en önemli katkıyı sağlayan alternatiftir. Unutmayın, her zaman ürünün tazesi ve evde yapılmışı daha sağlıklıdır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

İşlenmiş Gıdaların Çocuklar tarafından kullanılması zararlı mıdır?

Elbette. Gelişim döneminde olan çocuklar, olabilecek en sağlıklı ürünlerle beslendiğinde hem gelişimleri hem ileriki yaşlarındaki düzenleri için yatırım yapmış olacaklardır. Bu yüzden olabilecek bütün zararlardan kaçmakta fayda vardır. Sıklıkla işlenmiş gıda tüketmek özellikle büyüme gelişme çağında olan  çocuklarda gelişimi olumsuz yönde etkileyebilir.

İşlenmiş gıdalar bağımlılık yapar mı?

Bağımlılık boyutuna ulaşmayan fakat beslenme düzeninden de çıkarılmayan bir hal aldığını düşünürsek bağımlılığa sebep olabileceğini düşünebiliriz. Bu noktaya ulaştığını düşündüğünüzde yavaş bir şekilde en sonunda da düzeninizden tamamen çıkarmak size faydalı olabilir.

İşlenmiş Gıdalar her zaman zararlı mıdır?

İşlenmiş gıdalar ‘az işlenmiş’ olarak bilinen bir gruba da sahiptir. Bu gıdalar, yalnızca ürünün bazı gereksiz bölümlerinin alınması ve paketlenmesini; bazı ürünlerin ise yağının ve sosunun yapılması (zeytinyağı ve domates sosu) işlemidir. Bunlar minimum düzeyde işlem demektir ve ürünün besin değerinden bir şey kaybettirilmemesinden dolayı bir problem yaratmayacaktır.

Bazı işlenmiş gıdalar besin değerlerinden bir kayba neden olmadığı durumlarda vitamin değerlerini koruyarak vitamin ihtiyacını karşılamaya imkan sağlayabilir. Örneğin; taze olarak dondurulmuş ürünler vitamin değerinden bir şey kaybetmediğiyle bilinir. Ayrıca, protein işlense dahi doğal olarak korunabiliyor. Bunlarla beraber pastörize ve kurutma işlemi zararlı bakterileri yok ederek hem oluşmasını hem büyümesini engelleyerek koruyuculuk sağlar.

Sağlıklı beslenme için günlük ipuçları nelerdir?

İşlenmiş gıdaları hayatınızdan çıkardıktan sonra sağlıklı beslenmeniz sağlanabileceğinden en büyük ipucu budur. Bunun sonrasında marketten alınacak doğal beslenme adıyla satılan diğer ürünleri kullanarak kendinize sağlıklı yemekler yapabileceksiniz. Günlük beslenmenize meyve ve sebze eklemek, yanında tahıl tüketmek, avokado, zeytinyağı gibi sağlıklı yağları kullanmak, yeteri kadar protein almak ama sağlıklı karbonhidratı da eksiltmemek günlük ihtiyaç için uygun olacaktır.

Paylaş
Görüşmeyi Başlat
Canlı Destek - İyi ki Sen
Merhaba,

Alanında uzman psikolog ve diyetisyenler ile online görüşme planlamak için danışman profil sayfalarındaki "Randevu Al" butonunu kullanabilirsiniz.

Whatsapp üzerinden İyi ki Sen canlı destek ekibimize ulaşarak sorularınızı sorabilirsiniz.